W tym przewodniku zebrałem oparte na badaniach wskazówki, jak wspierać bliską osobę w kryzysie samobójczym. Zanim przejdziesz dalej, pamiętaj:
Nie jesteś terapeutą i nie musisz nim być. Twoja rola to zauważyć, gdy coś się dzieje, być obok i pomóc dotrzeć do profesjonalnej pomocy. Nie musisz znać wszystkich odpowiedzi. Nie musisz robić wszystkiego idealnie. Najważniejsze, żeby nie zostawiać osoby w kryzysie samej.
Nie jesteś w stanie kontrolować decyzji drugiej osoby. Możesz zrobić wiele, żeby pomóc - ale ostateczna odpowiedzialność za czyjeś życie nie spoczywa na Tobie. Jeśli kiedykolwiek poczujesz, że ten ciężar Cię przytłacza - to sygnał, żebyś samemu sięgnąć po wsparcie.
1. Zauważ #
Osoby w kryzysie rzadko komunikują wprost: „chcę odebrać sobie życie”. Znacznie częściej wysyłają subtelne sygnały, które otoczeniu łatwo przeoczyć lub tłumaczyć zwykłym zmęczeniem.
Zwróć szczególną uwagę, jeśli ktoś:
wycofuje się z relacji, przestaje odpisywać, odwołuje spotkania lub nagle znika
ciągle za wszystko przeprasza i powtarza, że „nie chce być ciężarem”
zaczyna rozdawać cenne dla siebie przedmioty
rzuca uwagi w stylu: „dacie sobie radę beze mnie” lub „niedługo będziecie mieli spokój”
nagle się uspokaja po długim okresie wyraźnego cierpienia - to jeden z najpoważniejszych sygnałów ostrzegawczych!
Dlaczego nagły spokój jest tak niebezpieczny #
Ten ostatni punkt bywa bardzo mylący, dlatego warto przyjrzeć mu się bliżej. Kiedy ktoś przez tygodnie bardzo cierpi, a nagle staje się spokojny, czy wręcz pogodny, naszą naturalną reakcją jest ulga: „wreszcie poczuł się lepiej”. Niestety, często oznacza to coś zupełnie innego. Człowiek w kryzysie samobójczym jest wewnętrznie rozdarty - z jednej strony bardzo chce żyć, z drugiej nie ma już siły cierpieć. Kiedy podejmuje tragiczną decyzję, to rozdarcie nagle znika. Odczuwa ulgę nie dlatego, że wraca do zdrowia, ale dlatego, że przestał walczyć. To właśnie w tej fazie ludzie często zaczynają domykać swoje sprawy: niespodziewanie dzwonią do starych znajomych czy rozdają pamiątki.
Jeśli po długim okresie ostrego kryzysu zauważysz u bliskiej osoby nagły spokój - nie zostawiaj tej osoby samej.
2. Zapytaj wprost #
Pytanie „czy myślisz o samobójstwie?” nie podsunie nikomu takiego pomysłu! Badania mówią o tym bardzo jasno: szczera rozmowa o myślach samobójczych nie pogarsza stanu bliskiej osoby ani niczego nie prowokuje. Wręcz przeciwnie - pozwala rozładować napięcie.
Możesz powiedzieć:
- „Widzę, że jest Ci bardzo ciężko. Mogę zapytać o coś trudnego?"
- „Martwię się o Ciebie. Czy myślisz o tym, żeby sobie coś zrobić?"
Dlaczego to w ogóle działa? Osoby przechodzące przez kryzys czują się potwornie samotne ze swoimi myślami. Kiedy pytasz wprost, dajesz im wyraźny sygnał: „widzę, co przeżywasz, i nie uciekam przed tym”. To przełamuje barierę izolacji, a to właśnie ona jest jednym z głównych motorów napędowych kryzysu. Nie musisz mieć gotowych rad - liczy się to, że dajesz przestrzeń na powiedzenie prawdy.
3. Słuchaj - nie naprawiaj #
Twój naturalny instynkt pewnie będzie podpowiadał, by natychmiast pocieszać, używać logicznych argumentów i pokazywać jaśniejsze strony życia. Niestety, w kryzysie to często nie działa. Mózg bliskiej osoby doświadcza wtedy tzw. zawężenia poznawczego – cierpienie jest tak ogromne, że psychika traci zdolność dostrzegania jakichkolwiek alternatyw i skupia się tylko na jednym punkcie: znalezieniu ucieczki przed bólem. Dlatego racjonalne argumenty do niej wtedy nie docierają.
Nie próbuj na siłę naprawiać sytuacji – po prostu bądź obok, nie oceniaj i słuchaj. Zwykłe „słyszę Cię”, „to brzmi jak ogromny ciężar”, „jestem tu z Tobą” potrafią skutecznie obniżyć napięcie. Unikaj zwrotów, które umniejszają cierpienie (np. „no przecież nie jest tak źle”) albo każą „wziąć się w garść”. Nie martw się, jeśli nie wiesz, co dokładnie powiedzieć. Osoba w kryzysie zazwyczaj nie szuka złotych rad - czeka na kogoś, kto po prostu jej potowarzyszy w tym trudzie. Nawet najtrudniejszy moment staje się łatwiejszy do zniesienia, gdy nie jesteśmy w nim zupełnie sami.
4. Pomóż usunąć dostęp do środków #
Badania jednoznacznie wskazują, że to najsilniejszy ze wszystkich czynników ochronnych. Kryzysy samobójcze są często krótsze, niż nam się wydaje - potrafią trwać zaledwie minuty, a nie długie dni. Wiele prób to impulsywna reakcja na nagłe, przytłaczające zdarzenie. Jeśli uda Ci się fizycznie oddzielić osobę w kryzysie od środków, którymi mogłaby sobie zrobić krzywdę, dajesz jej cenny czas, którego mózg potrzebuje na uspokojenie się. W miejscach, gdzie wprowadzono takie ograniczenia na szerszą skalę, liczba tragedii drastycznie spadła.
Jeśli to możliwe:
- zapytaj, czy ma w domu coś, czym mógłby sobie zrobić krzywdę
- zaproponuj, że przechowasz leki, narzędzia lub inne środki
- nie oskarżaj - to nie jest przesłuchanie
- pamiętaj, że to tymczasowe - chodzi o przetrwanie kryzysu
Zamiast „Przecież masz dla kogo żyć, jak mogłeś o tym pomyśleć?!”, powiedz: „Dziękuję, że mi o tym powiedziałeś. Pozwól, że wezmę te leki/rzeczy do siebie. Nie musisz z tym być teraz sam, chciałbym posiedzieć tu z tobą dopóki nie poczujesz się pewniej.”
Ludzie w kryzysie rzadko szukają alternatywnych metod, kiedy nie mają dostępu do tej jednej, o której myśleli. Preferencja co do metody jest zwykle silna i mało elastyczna - nawet jeśli ktoś sięgnie po inną, ta zastępcza jest zazwyczaj znacznie mniej niebezpieczna. Mit o tym, że „jeśli ktoś naprawdę chce, to i tak znajdzie sposób" nie ma pokrycia w badaniach. Utrudniony dostęp środków i dodatkowy czas ratują życie.
5. Bądź obok #
Jeśli czujesz, że kryzys jest głęboki, pod żadnym pozorem nie zostawiaj bliskiej osoby samej. Najsilniejsze emocje pchające do impulsywnych kroków zazwyczaj utrzymują się od kilkudziesięciu minut do kilku godzin, po czym naturalnie opadają. Pamiętaj, że nie musisz koniecznie nawet rozmawiać o czymś konkretnym. Równie dobrze działa ciche siedzenie w tym samym pokoju czy włączona w tle kamerka na wideo, sama obecność na telefonie i rozmowy „o niczym”. Chodzi o sygnał: „jestem tu dla Ciebie”.
Ważne rozróżnienie #
Podwyższona czujność i czuwanie przy drugiej osobie dotyczy przede wszystkim ostrego kryzysu - sytuacji, w której czujesz, że ktoś jest w bezpośrednim niebezpieczeństwie teraz lub w najbliższych godzinach (bo sygnalizuje, że chce sobie zrobić krzywdę, albo jest tak źle że może tego nie kontrolować). Jeśli ktoś bliski zmaga się z przewlekłymi myślami samobójczymi od tygodni czy miesięcy - nie jesteś w stanie być na ciągłym dyżurze - i nie powinieneś próbować. W takiej sytuacji najważniejsze jest pomóc dotrzeć do profesjonalnej pomocy (interwencja kryzysowa, psycholog lub psychoterapeuta). Więcej o tym w sekcji „Zadbaj o siebie”.
6. Zwróć uwagę na alkohol #
Często o tym zapominamy, a to niezwykle ważna kwestia. Alkohol działa tu jak niebezpieczny katalizator - nasila ból psychiczny, uwalnia agresję (którą można skierować przeciwko sobie) i drastycznie zawęża pole widzenia. Pod jego wpływem osoba w kryzysie widzi jeszcze mniej dróg ratunku niż zazwyczaj.
Co to oznacza w praktyce:
- jeśli ktoś jest w kryzysie suicydalnym i jednocześnie pije - ryzyko rośnie wielokrotnie; ograniczenie dostępu do alkoholu w okresie kryzysu jest tak samo ważne jak ograniczenie dostępu do innych środków
- jeśli ktoś bliski ma problem z alkoholem i jednocześnie wykazuje sygnały kryzysu - traktuj to jako sytuację podwyższonego zagrożenia
Czasami po prostu nie masz wpływu na to, czy bliska Ci osoba sięgnie po kieliszek. Jeśli tak się dzieje - nie rób sobie wyrzutów i nie traktuj tego jako osobistej porażki. Możesz szczerze powiedzieć o swoich obawach i zaproponować pomoc. Skup się na tym, żeby być z tą osobą w kontakcie i zadbać o bezpieczeństwo otoczenia na tyle, na ile to możliwe.
7. Pomóż dotrzeć do profesjonalisty #
- zaproponuj wspólne zadzwonienie na telefon zaufania
- pomóż umówić wizytę u psychiatry lub psychologa
- jeśli osoba jest w bezpośrednim niebezpieczeństwie - dzwoń na pogotowie
Jedną z najskuteczniejszych metod stosowanych przez specjalistów jest tzw. plan bezpieczeństwa - ustrukturyzowana lista kroków, po które osoba w kryzysie może sięgnąć w najgorszym momencie (sygnały ostrzegawcze, strategie radzenia sobie, osoby do kontaktu, numery alarmowe, sposób zabezpieczenia otoczenia). Jeśli bliska osoba trafiła do psychiatry lub na oddział ratunkowy - możesz zapytać, czy taki plan został rozpisany, i pomóc w jego realizacji (np. przechowując leki zgodnie z ustaleniami). Tworzenie planu bezpieczeństwa to jednak zadanie dla przeszkolonej osoby, nie coś do przeprowadzenia samodzielnie na kuchennym stole.
Jeśli czujesz w tej sytuacji strach, smutek - to zupełnie zrozuimiałe i ważne. Pod żadnym pozorem nie próbuj jej obwiniać i nie zmuszaj bliskiego do składania obietnic typu „przysięgnij, że nic sobie nie zrobisz”. Badania wyraźnie pokazują, że takie wymuszane deklaracje po prostu nie działają. Osoba w kryzysie może poczuć się przyparta do muru, odebrać to jako formę szantażu czy test na lojalność, a nie realne wsparcie. Skup się na tym, jak bardzo ta osoba jest dla Ciebie ważna w tym konkretnym momencie.
Pomocne komunikaty mogą brzmieć tak:
- „Jesteś dla mnie ważny, dlatego tak mocno martwię się, gdy widzę Twój ból.”
- „Zależy mi na Tobie. Jesteś w moim życiu kimś wyjątkowym i chcę Ci pomóc przez to przejść.”
- „Nie chcę Cię stracić, po prostu dlatego, że jesteś dla mnie ważny.”
8. Wróć do tego #
Twoje wsparcie po ustąpieniu ostrego kryzysu jest dokładnie tak samo ważne, jak pomoc w jego trakcie. Pierwsze dni i tygodnie po najtrudniejszym momencie (lub po wypisie ze szpitala) to niestety czas najwyższego ryzyka nawrotu myśli samobójczych. Pokaż, że wciąż pamiętasz.
Osoba w kryzysie często wmawia sobie, że „nikomu na niej nie zależy”. Twój niespodziewany kontakt celnie uderza w to destrukcyjne przekonanie. Nie musisz silić się na poezję - napisz jutro, za tydzień, za miesiąc. Czasem wystarczy zwykłe: „Hej, jak się dziś trzymasz?”.
9. Zadbaj o siebie #
Wspieranie kogoś w tak skrajnym kryzysie wyczerpuje emocjonalnie i fizycznie. Szczególnie, gdy kryzys ciągnie się miesiącami, bliski odmawia leczenia, a Ty stale obawiasz się najgorszego. W takich warunkach ryzyko Twojego własnego wypalenia, wtórnej traumy i zaniedbania samego siebie staje się bardzo duże.
Pamiętaj #
Twoja rola to towarzyszenie i kierowanie do specjalistów, a nie odgrywanie roli terapeuty. Jeśli czujesz, że zaczyna brakować Ci sił, natychmiast poszukaj pomocy dla siebie (u psychologa, zaufanego przyjaciela czy w grupie wsparcia). Nie będziesz w stanie skutecznie pomóc bliskiemu, jeśli sam znajdziesz się na skraju wytrzymałości.
10. Bezpłatne wsparcie #
- Telefon Zaufania dla Dorosłych (24/7): 116 123
(nie tylko dla samych osób w kryzysie, także tych, którzy ich wspierają i mają wątpliwości) - Pomoc psychologiczna dla dorosłych (także czat): 116sos.pl
- Centrum Wsparcia (także czat): centrumwsparcia.pl
- Życie Warte Jest Rozmowy (pomoc dla osób w kryzysie samobójczym oraz ich bliskich) zwjr.pl
- Telefon dla Dzieci i Młodzieży: 116 111
